Al meer dan 7 eeuwen wordt in Arnhem recht gesproken. Nadat Arnhem op 13 juli 1233 stadsrechten kreeg, kwam er ook rechtspraak in Arnhem. Vanaf de middeleeuwen tot aan haar opheffing in 1811 zetelde de Arnhemse schepenbank in het oude stadhuis op de Markt. Dit stadhuis stond op de plek waar nu het Paleis van Justitie staat met het front naar de Markt gericht. Het gebouw was opgetrokken in vroeg-gotische stijl en bezat een merkwaardige coulissengevel,die sterke overeenkomst vertoonde met soortgelijke gevels in het Duitse Oostzeegebied. Vermoedelijk dateerde dit uit de 13e eeuw.

Het latere gerechtsgebouw van de architect Anthony Aytink van Falkenstein (1797-?) stond langs de oostzijde van de Markt tussen het vroegere stadhuis en het Gouvernement (Provinciehuis). In de Tweede Wereldoorlog is het gerechtsgebouw verwoest. Een fragment van een van de vier Dorische zuilen bij de hoofdingang is door Gijs Jacobs van den Hof omgevormd tot herdenkingsmonument voor de Slag om Arnhem. Dit monument staat op het Airborneplein. Op de derde vrijdag van september wordt jaarlijks de Slag om Arnhem herdacht.

Het huidige Paleis van Justitie dateert van 1963. Tussen 1945 en 1963 zijn de gerechtelijke diensten gehuisvest geweest in diverse panden in Arnhem. In het gebouw zijn twee gerechtelijke diensten gevestigd: Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden en Rechtbank Gelderland. De in Arnhem gevestigde instanties behandelen naast de reguliere werkterreinen bijvoorbeeld ook militaire strafzaken.

De architect is ir. Frank Sevenhuysen (1916-1987), hoofdarchitect van de Rijksgebouwendienst.

De eerste paal werd geheid op 9.1.1959 en het bouwskelet kwam op 19.9.1960 gereed. In mei 1963 konden de eerste gerechtelijke instanties hun intrek in het nieuwe gebouw nemen. Het gebouw is nagenoeg helemaal opgetrokken uit prefab-delen die ter plekke als een bouwpakket in elkaar werden gezet. Het Paleis van Justitie was een van de eerste grootschalige projecten in Arnhem waarbij met prefab-delen is gewerkt.

Er zijn zeven zittingszalen voor zeven gerechtelijke instanties: Gerechtshof, Rechtbank, Kantongerecht, Centrale Grondkamer, Raad van Beroep, Ambtenarengerecht en Krijgsraad.

In 1997 is het Paleis van Justitie o.l.v. architect ir. J.D. Peereboom Voller uitgebreid met een vierde etage. Aan de oostzijde is een gebouw in de vorm van een E (kamstructuur) gebouwd. Het oorspronkelijke gebouw (vóór de uitbreiding met een vierde etage) was bekroond met een gestileerde en opengewerkte kroonlijst van betonnen staanders en liggers. Die is bovenop de nieuwe verdieping teruggekeerd.

Exterieur: Het gebouw heeft een vierkante hoofdvorm van 70 bij 70 m met een hoogte van ca 14 m. Het bestaat uit vier vleugels van oorspronkelijk 3 verdiepingen en een souterrain rond een binnenhof. Deze binnenhof valt samen met de plattegrond van het vroegere Paleis van Justitie. In 1997 is het uitgebreid met een vierde etage en is aan de oostzijde een gebouw in de vorm van een E (kamstructuur) erbij gebouwd.

Het ontwerp wordt gekenmerkt door een sobere functionaliteit en zakelijke gevels, die door het gebruikte materiaal, de kleurstelling en het rechthoekige raster nogal streng, dominant en ietwat somber overkomen. Het exterieur werd wat vorm en maatvoering betreft in overeenstemming gebracht met het Huis der Provincie in de geest van de naoorlogse wederopbouwidealen. Bovendien moest het een gevoel van ‘openheid’ uitstralen.

Kunstwerken interieur: Voor de zittingszalen van het Gerechtshof en de Rechtbank werden door Lex Horn (1916-1968) twee gobelins ontworpen. Op het ene tapijt werd, gedeeltelijk abstract, de mens in strijd met zijn geweten verbeeld. Op het andere de menselijke relatie tussen rechter en verdachte.

In de entreehal zijn glas-in-loodramen gemaakt door Joost Swarte (1947). Dit kunstwerk 75 m2 groot en bestaat uit 14 ramen, die samen een grote striptekening vormen. Allerlei gedrag dat tot rechtszaken kan leiden is erop afgebeeld en vrijwel alle rechtsgebieden zijn erin terug te vinden:

• Links boven: kwesties m.b.t. industrialisatie, ruimtelijke ordening, welzijn, welvaart, arbeidsrecht.
• Rechts boven: toegenomen land- en luchtverkeer van EU-burgers waarbij grensoverschrijdend wordt gehandeld, leidt tot vergroting van het werkterrein met internationale vraagstukken.
• Links onder: vele manieren om milieu te vervuilen, anderen te hinderen en te pesten, onenigheid met de buren, afval uit het raam gooien, conflicten in de familiesfeer: milieurecht, civielrecht, familierecht, strafrecht.
• Midden onder: diefstal in alle vormen.
• Rechts onder: problemen in de relationele sfeer, echtscheiding, onverdraagzaamheid, banale ruzies, geluids- en stankoverlast, scheldpartijen.

Kunstwerken exterieur: Salomons oordeel van André Schaller (1920-1980). Bedoeld voor de binnenplaats, maar geplaatst op een zuil aan de voorzijde van het gebouw aan de Walburgstraat. Sinds de renovatie van het Paleis van Justitie, midden jaren 90, staat het beeld voor de hoofdingang.

Arcade: Op de begane grond heeft de voorgevel over de hele lengte een arcade. Binnen de arcade heeft de gevel een verticaal gestreept patroon met hooggeplaatste vensters.

De vitrine: In de arcade staat een vitrine. Daarin werden destijds oproepingen en vonnissen gepubliceerd. Tegenwoordig bestaan daar andere (digitale) methodes voor.

De Uitspraak: Sinds enkele jaren programmeert Plaatsmaken, een productiehuis dat gevestigd is op de Klarendalseweg, in die vitrine – onder de naam De Uitspraak – actuele beeldende kunst. Dit vanuit de gedachte dat het tegenkomen van kunst op onverwachte plekken een extra glans aan je dag kan geven.
In samenwerking met de afdeling BEAR (Fine Art) van ArtEZ krijgen (ex) studenten de gelegenheid een voorstel in te dienen voor de vitrine. Jaarlijks worden uit de ingezonden voorstellen vier plannen uitgekozen. Deze worden door Plaatsmaken op canvas geprint en zijn telkens een kwartaal lang te zien, dag en nacht, voor iedereen die langsloopt of speciaal gaat kijken. Dit is voor beide partijen goed: jonge kunstenaars doen ervaring op met exposeren en Plaatsmaken is zo verzekerd van het programmeren van jong talent direct vanaf de academie.
Op de site van Plaatsmaken staat de actuele informatie over de expositie.

• 1811: 1 januari: datum waarop de nieuwe rechterlijke organisatie van kracht werd. Het toen Departementaal Gerechtshof in Arnhem hield zijn laatste zitting op 28.2.1811 in het oude Hof van Nassau. Hier werd in hetzelfde jaar de nieuwe Rechtbank van Eerste Aanleg ondergebracht, waar dit tot 1837 gehuisvest zou blijven.
• 1837: Sloop van het Hof van Nassau (in de volksmond ‘het oude Hof’).
• 1837: Bouw van het Paleis van Justitie op de plaats van het Hof van Nassau voor de prijs van f 91.400.
• 1838: Op 27.9 installatie van het nieuwe gerechtshof.
• 1839: Op 13.5 werd het gebouw in gebruik genomen.
• 1840: Op 3.3 werd de laatste openbare terechtstelling gehouden op de Markt. Dit ging gepaard met veel tumult omdat de veroordeelde wilde vluchten, maar werd door een dienstdoende militair tegengehouden.
• 1843: Op 27.10 vond de laatste publieke geseling plaats voor het Paleis van Justitie. De veroordeelde viel in zwijm en de scherprechter op het schavot had geruime tijd nodig om hem weer bij te brengen.
• 1944: Op 17.9 Slag om Arnhem: het gebouw werd ernstig verwoest. Op 19.9 stond het gebouw in lichterlaaie. Van een zuilfragment maakte Gijs Jacobs van den Hof het herdenkingsmonument van de Slag om Arnhem, dat is geplaatst op het Airborneplein.
• 1945: Tussen 1945 en 1963 is tijdelijke huisvesting geweest in een aantal villa’s aan de Velperweg. Het Gerechtshof werd voorlopig in een pand aan Velperweg 61 gehuisvest.
• 1945: Tussen juli 1945 en juli 1948 had het Tribunaal zijn zetel aan de Utrechtsestraat 21.
• 1948: Kantongerecht werd aanvankelijk gevestigd in het pand Velperweg 66, maar in 1948 verplaatst naar het pand Utrechtsestraat 21. Het Gerechtshof wordt gevestigd in de villa van de Buitenplaats Rennenenk, Velperweg 139. Het gebouw kreeg landelijke bekendheid in verband met de berechting van Duitse oorlogsmisdadigers. De Arrondissementsrechtbank werd gevestigd in villa Römershof, Velperweg 67. Dit pand is gesloopt. De griffie burgerlijke zaken (civiel recht) werd gevestigd aan de Velperweg 61.
• 1955: Ir. F. Sevenhuysen, hoofdarchitect van de Rijksgebouwendienst, werd belast met het ontwerpen van een nieuwbouwplan voor het Paleis van Justitie. Dit plan werd uitgewerkt door het Ingenieurs- en Architectenbureau v.h. Van Hasselt en De Koning te Nijmegen.
• 1959: Op 9 januari werd de eerste paal geslagen voor de nieuwbouw.
• 1963: Alle gerechtelijke diensten verhuisden naar het nieuwe Paleis van Justitie na een periode van bijna 19 jaren. Op 8.6 werd het gebouw officieel geopend door de minister van Justitie, mr A.C.W. Beerman en de minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid mr. J. van Aartsen.
• 1994: Op 23.11 werd de eerste paal geslagen voor de nieuwbouw/uitbreiding door mr E. Hirsch Ballin, minister van Justitie. Onder leiding van architect ir J.D. (Jan Dirk) Peereboom Voller en de projectontwikkelaar ING Real Estate werd dit gerealiseerd.
• 1997: Oplevering van de nieuwbouw en uitbreiding in het kader van het project JR 120: Justitie en Rijksgebouwendienst f 120 miljoen op jaarbasis voor de vernieuwing van de gerechtsgebouwen. Vloeroppervlak 21.759 m2. Het bestaande Paleis van Justitie kreeg een vierde etage en aan de oostzijde verscheen een gebouw in de vorm van een E (kamstructuur).
• 1998: 10.6 opening door de minister van Justitie mw mr W. Sorgdrag

Het Paleis van Justitie is een rijksmonument.

https://maps.app.goo.gl/hsWFpkD84dLfc4y1A

• Justitiae Sacrum, zeven eeuwen rechtspraak in Arnhem, P.G. Albers, Uitgeverij Matrijs, 1998
• Architectuur van de Rechtspraak, uitgave Ministerie van VROM, Rijksgebouwendienst, 2006
• Van Duivelshuis tot Stadstheater, H. Wentink, Arnhemse Monumentenreeks, nr. 34, Uitgeverij Matrijs, 2018