Deze pagina is nog onder bewerking.

De vooroorlogse Markt zag er heel anders uit dan de huidige. Er zijn nog vier gebouwen die herinneren aan de Markt van vroeger: de Sabelspoort, de Waag, de Eusibiuskerk en het Duivelshuis.
De vroegere Markt was veel gedifferentieerder van vorm. Na de oorlog werd de westwand iets gedraaid, zodat de Sabelspoort in de hoek kwam te liggen. De grootste veranderingen vind je echter aan de oost- en zuidkant. Bij de Sabelspoort stak het Hotel des Pays Bas sterk naar voren en aan de zuidoostzijde lag de Marktstraat.
Aan de oostkant lag het Gouvernement verscholen achter een bomenrij, midden op de Markt van nu. Het huidige Huis der Provincie ligt dus een kwartslag gedraaid ten opzichte van het vroegere Gouvernement. Naast het gouvernement lag het Hof van Justitie.

Voor 1893 lag midden op de Markt nog het oude stadhuis als een los gebouw. Zie onderstaand detail van de Plattegrond van Arnhem, 1821 (afbeelding: Gelders Archief).

De oorspronkelijke bebouwing van de Markt is door het oorlogsgeweld vrijwel geheel verdwenen.
We belichten op deze pagina de meest beeldbepalende panden.

Op onderstaande luchtfoto's uit 1935 is goed te zien hoe de Markt voor de oorlog bebouwd was (foto 1 vanaf Rijnzijde: NIMH, foto 2 vanaf stadszijde:SERC).

Linksboven (westzijde) is nog net een stukje van de Eusebius zichtbaar. De Waag is het 2e pand van boven. Middenonder (zuidzijde) zie je de volledig ingebouwde Sabelspoort. Het grote pand dat in het midden van de foto het plein insteekt is Hotel des Pays Bas. Helemaal rechts zie je een donker gebouw met torentjes: het Archief. Links daarvan zie je het Gouvernementsgebouw (oostzijde).

Nummers in de foto 1: Eusebius / 2: Huis van de Gouverneur, met tennisvelden / 3: Sabelspoort /4: Hotel des Pays Bas / 5: Archief / 6:Gouvernementsgebouw /7:Paleis van Justitie.

De westzijde van de Markt herbergde naast de Waag en het Huis van de Gouverneur veel horecagelegenheden met klinkende namen zoals Tussen de Waag en het Gouverneurshuis; Duitsche Hof, Zwarte Arend, Hof van Anholt, De Hooizolder en de Zwaan.

De huidige Waag staat op de plek van 2 huizen waarop de Magistraat van Arnhem in respectievelijk 1745 en 1751 de hand had weten te leggen: “De Trap” en “De Kelder. Zie verder beschrijving van de Waag.

Hotel Keizerskroon
Dit hotel van W. Nel ligt naast De Waag, toen Markt 33 (foto Gelders archief).

Hotel Toelast
Dit hotel lag direct naast Hotel Keizerskroon. Samen vormden deze hotels een markant onderdeel van de vooroorlogse westelijke gevelwand. Hotel Toelast genoot landelijke bekendheid en stond destijds geregistreerd onder de familie Van de Noort die het in 1894 aankocht. Het was gevestigd in een karakteristiek pand, toen Markt 30 en 31(foto Gelders archief).

Huis Anderlecht grensde aan Hotel Toelast. Het kreeg zijn naam pas in de 16e eeuw, maar het bestond al veel langer. Het eerst bekende huis stond er al in 1358. Het was in eigendom van de familie Van Arnhem. Een van de nazaten was Judith van Salland(1541-?) die het huis en de ernaast gelegen “De Rode Leeuw” erfde en samen met haar man, Andries van Anderlecht (1520-1609) ingrijpend verbouwde en uitbreidde.
De familie verkocht het inmiddels fors belaste onroerend goed in de periode 1635-1638.
Het huis heeft veel verschillende eigenaren gehad die hun eigen smaak aan het pand toevoegden. Wat alle eigenaren gemeen hadden was dat ze vermogend en invloedrijk waren.

Dankzij een aantal kunstwerken weten we hoe het pand er in de loop der tijd heeft uitgezien. In 1633 schilderde Herman Breckerveld de Brand in de Eusebiuskerk. Het grote pand links op de voorgrond is Huis Anderlecht.

In 1741 maakte Jan de Beyer een aquarel van de markt van Arnhem waarop een behoorlijk verbouwd Huis Anderlecht te zien is (afbeelding Rijksmuseum).

In 1828 kocht de provincie het pand aan, als Ambtswoning voor de Gouverneur (later commissaris van de Koningin). Ook nu werd het pand weer verbouwd: de hoofdingang met hardstenen trap werd van het midden meer naar rechts verplaatst. In 1890 werd het naastgelegen pand van De Rode Leeuw gesloopt ten behoeve van een receptieruimte (naar ontwerp van H.P. Berlage). Vanaf dat moment heette het pand het Gouvernementshuis (foto ca. 1935Gelders Archief\\).

Achter het pand lag een grote tuin waarin tennisbanen werden aangelegd. De tuin grensde aan de voormalige Trompetsteeg waar een achteringang voor het personeel van het Gouvernementshuis was.

Vanaf het huis van de Gouverneur was de westzijde bebouwd met winkel-woonpanden en horeca-woonpanden. Zie Arnhem in 3D - de Markt in 1935 voor een impressie.

De zuidzijde van de Markt werd gedomineerd door de gebouwen waarin de Sabelspoort was ingebouwd, de Sabelspoort en - niet zichtbaar op deze foto -Hotel Des Pays Bas (foto Gelders archief).

(Grand) Hotel des Pays-Bas (1806-1934)
Dit hotel bevond zich aan de rand van het marktplein, op de hoek richting de Marktstraat. In 1889 werd het fors verbouwd (uitbreiding met 40 kamers) en het woord “Grand” werd toegevoegd. Het hotel was hypermodern, het had op alle deuren een “nieuwe vinding aangebracht waardoor het dichtslaan van de deuren geen onaangenaam geluid veroorzaakte”. Het was een prominente verschijning in het Arnhemse straatbeeld van voor de oorlog. Het had een casino, balzalen, een lift, een garage en een omnibus voor vervoer naar het station.
Pays Bas was voor de Arnhemmers wat lastig uit te spreken en werd verbasterd tot 'Pisbak.'
In 1934 ging het hotel failliet en in 1944-45 werd het pand verwoest (foto Gelders archief).

Aan de oostzijde van de Markt stonden vooral bestuursgebouwen. Ook het Joods bejaardentehuis was hier gevestigd. In de voormalige Markstraat stond het Archief.

Het Rijksarchief Gelderland werd in 1879 gebouwd.

Het Archief is het hoge pand in het midden, het Gouvernementsgebouw staat links daarvan op deze afbeelding.

Tijdens de Slag om Arnhem in 1944 gingen het kantoorgebouw, de bibliotheek en een deel van de toegangen van het Rijksarchief verloren. Het depot en de archieven bleven wel gespaard.
Op andere plekken in Arnhem gingen de archieven van de gemeentesecretarie Arnhem (1870-1917), het Gerechtshof en de arrondissementrechtbank verloren. Foto: Gelders archief.

Zie Het Gelders archief voor meer informatie over de geschiedenis van het archief.

Het Hof van Gelre werd in 1473 gevestigd in Arnhem. Vanaf 1474 was het gevestigd op de Markt in een pand dat in 1310 gesticht was door Reinald I als residentie voor de graven, hertogen en stadhouders van Gelre.
Het Hof was in eerste instantie alleen het hoogste gerechtshof van het hertogdom Gelre. Later werden zijn taken fors uitgebreid en daarmee was ook een groter gebouw nodig. Dat kwam er in 1805.
Ga naar de paragraaf 'Hof van Gelre/Stadhoudershof/Prinsenhof' voor een afbeelding en beschrijving van het Hof van Gelre, verderop op deze pagina.

In 1805 werd een nieuw Gouvernementshuis opgeleverd (foto: Gelders archief).In 1837 werd dit uitgebreid met een grote nieuwe zaal voor de Statenvergaderingen. De toenmalige stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein ontwierp deze.

Het Gouvernementshuis werd in 1917/1918 gesloopt wegens instortingsgevaar.

In 1924 opende koningin Wilhelmina een nieuw, statig Gouvernementsgebouw dat in neorenaissance-stijl was gebouwd (foto: Gelders archief).

Dit pand raakte zwaar beschadigd in en na de Slag om Arnhem in 1944.

Het eerste stadhuis lag aan de Markt, tegenover het zuid-kerkhof van de Eusebiuskerk. In 1741 maakte Jan de Beyer een aquarel van de Markt waarop het Stadhuis van Arnhem goed te zien is (afbeelding Rijksmuseum).

Wanneer het stadhuis gebouwd werd is onbekend. maar het stond er in ieder geval al in 1390. In 1401 kreeg het een verharde vloer met estrikken. In 1477 werd de bouwvallige toren vervangen en kreeg de nieuwe toren een 856 pond wegende klok.

Eerst werd er recht gesproken in het stadhuis. In 1433 werd een aparte rechtbank bijgebouwd.

Tijdens het bestaan van het pand werden er veel voorstellen tot restauratie en verfraaiing gedaan die geen van allen werden uitgevoerd. In 1705 stortte een bouwvallig gedeelte in. De toren werd in 1802 afgebroken. Cornelis Springer legde de staat van het pand rond 1840 vast.

In 1830 verhuisde de gemeente naar het Duivelshuis.

Schepenbank waren aanvankelijk regionale rechtbanken. Later ontwikkelden ze zich tot politieke organen die vergelijkbaar zijn met wat tegenwoordig een ‘gemeente’ is. Schepenbanken waren de voorlopers van de tegenwoordige colleges van B&W.
De Schepenbank van Arnhem zetelde eerst in het stadhuis. In 1433 werd een aparte rechtbank bijgebouwd.

In december 1473 vestigde Karel de Stoute het hoogste gerechtshof voor het hertogdom Gelre in Arnhem. Dit Hof van Gelre was eerst gevestigd in het Hof van Batenborch (Zwanenstraat). Vanaf 1474 werd het gevestigd op de Markt in een pand dat in 1310 gesticht was door Reinald I als residentie voor de graven, hertogen en stadhouders van Gelre.
Het pand stond ook bekend als Stadhoudershof of Prinsenhof.

Bovenstaande prent van Hendrik Spilman en Jan de Beijer (afbeeldingCollectie Gelderland) toont het Hof van Gelre.
Op de voorgrond is een schandton en een houten stellage weergegeven. Deze werden gebruikt voor het bestraffen van kleine vergrijpen. De veroordeelde moest met de schandton om door de stad lopen waarbij hoon en spot hem ten deel viel. Ongedisciplineerde soldaten en publieke vrouwen werden op de houten stellage met paardenhoofd gezet waarbij hun voeten met stenen werden verzwaard. Zo werden zij de hele dag aan het jennende publiek blootgesteld.

In 1805 werd het Hof van Gelre vervangen door een nieuw Gouvernementshuis, dat in 1917-18 gesloopt werd wegens instortingsgevaar. In 1924 werd een nieuw, statig neorenaissance gebouw geopend.

Het Paleis van Justitie werd in 1838-1839 gebouwd door Antony Aytinck van Falkenstein.(foto: Facebook Oud-Arnhem).Het pand werd gebouwd op de plek waar eerder het Hof van Nassau stond.

In de bestrating voor het gebouw lagen hardstenen blokken waar de palen voor het schavot in pasten. De terechtstellingen vonden op vrijdag plaats, de donderdag ervoor vond de opbouw plaats. Kreeg de delinquent een tuchtstraf dan werd hij of zij eerst aan de schandpaal gebonden met een bord op de borst met daarop het vergrijp.

Er waren vele soorten straffen: geld- of materiaalboetes, verbanning, maar ook schandstraffen, lijfstraffen en de doodstraf kwamen voor. Meer lezen: https://www.canonvannederland.nl/nl/page/141269/straffen-in-de-middeleeuwen.

Het Paleis van Justitie werd tijdens de oorlog verwoest (afbeelding Gelders archief).

nog aanvullen

In 1898 kochten de regenten en regentessen van het Joods bejaardentehuis een pand naast het Paleis van Justitie, op de toenmalige Markt 5 (nu ter hoogte van Prinsenhof). In 1900 werd dit pand onder de naam Beth Mikloth Lezikno officieel geopend door burgemeester E.C. baron Sweerts de Landa Wijborgh.

Op Markt 5 kon men veertig mannen en vrouwen huisvesten. Veel privacy hadden de bewoners niet want het aantal éénpersoons kamers was zeer klein. De uniforme kleding was afgeschaft. De meeste mensen moesten in slaapzaaltjes slapen, waarbij mannen en vrouwen werden gescheiden. Ook echtparen werden gescheiden in het huis op Markt 5.
In 1927 kwam er een vleugel bij in de Hofstraat met tien kamers. Bovendien kwam er een lift, uiterst modern in die dagen.

Tot aan de Duitse inval fungeerde Beth Mikloth Leziko ook als toevluchtsoord voor joden uit Duitsland.

Bij een razzia in 1942 werden alle aanwezige bewoners en joodse personeelsleden gedeporteerd naar doorgangskamp Westerbork. Niemand kwam terug.

Het pand is tijdens de oorlog verwoest.

Meer informatie: Beth Mikloth Lezikno - Joods bejaardentehuis