DAG VAN DE ARNHEMSE GESCHIEDENIS

Zo wandelt ‘t Gilde even wat minder met gasten door de stad. Ook de dag van de geschiedenis vraagt om aanpassing. Nou is het mooie van geschiedenis, dat die zich niks aantrekt van pandemieën. De geschiedenis is nl. al geweest!
Dit jaar dus op de DAG geen rondleidingen. We draaien het om: we nodigen u uit om onze website te bezoeken. Een aantal Gildegidsen heeft stukjes geschreven, die u meenemen naar feiten uit de geschiedenis. Van die dingen, die tijdens onze rondleidingen aan de orde komen, maar ook niet te bezoeken bijzondere objecten.
Zo leest u over bijzondere graven in begraafpark Moscowa, zoals het graf met de brievenbus of de mooie dame met dat lelijke kogelgat. Ook de graven van onze luchtvaartpioniers Spandow en Van Maasdijk zijn er te vinden.
U komt erachter, waarom de Langstraat zo heet, en dat daar ooit de treurigste krotten stonden, terwijl er nu fraaie appartementen staan. De Weerdjes, onherkenbaar ten goede veranderd.
Dat arm en rijk rug aan rug stonden aan het Willemsplein en de achterliggende Janslangstraat kunt u na lezing ook zelf gaan zien.
In het Luthers Hofje van Klarendal was het voor het volk iets beter vertoeven.
Na het midden van de 19e eeuw werd er ook voor het volk gebouwd.
Toch moest je toen als arbeider voor je behoefte nog naar buiten!
Kort en bondig kunt u de feiten van de Slag om Arnhem nog eens nalezen.
Dat er nog een keuken uit de 15e eeuw in de Bakkerstraat aanwezig is, wist u waarschijnlijk niet? Die bevindt zich in een van de “achterhuizen”. Je zou het niet denken, als je de chique modewinkel met 18e eeuwse gevel binnenstapt.
Het spijkerkwartier heeft fraaie architectuur, bijzondere bewoners en diverse verrassingen, zoals de binnentuinen. En een nogal heftige geschiedenis van prostitutie.
Op de toren van de prachtig gerestaureerde Eusebiuskerk bevindt zich een “Chronostichon”, een jaartalvers.
De Rederijkers waren er dol op. Lees over de betekenis ervan.
Het fraaiste van de Art Nouveau in Arnhem, het Belderboshuis, staat in die prachtige bocht van de Zypendaalseweg en de Cronjéstraat. Architect Willem Diehl schiep daar een meesterwerk met verborgen symmetrie-assen.
U kunt het zelf gaan controleren!

Als binnen afzienbare tijd de pandemie zelf geschiedenis is, dan gaan we weer graag met u op pad!

 

  • Eusebiuskerk Arnhem, chronostichon / jaartalvers, Door Jan Storms Open or Close


    Eusebiuskerk Arnhem, chronostichon / jaartalvers,
    Door Jan Storms

    Voor U staat hIer eUsebIUs reChtop en fIer, Vaak besChoten en zo Lang gekWeLD gerestaUreerD en In praCht herstelD
    Boven de hoofdingang van de Eusebiuskerk in Arnhem, aan de westzijde bij de toren, is een chronostichon aangebracht.
    Een chronostichon is een tweeregelig rijm, een jaartalvers, waarin een jaartal is opgenomen.
    De Rederijkers pasten vroeger deze stijl vaak toe. De rode hoofdletters in het rijm worden gelezen als Romeinse cijfers.
    Telt men deze cijfers op, krijgt men het jaartal 1994.
    In dat jaar is de kerk grondig gerestaureerd en werd voor de 50ste keer de Slag om Arnhem herdacht.
    Bernard Grothues heeft dit jaartalvers gemaakt.
    Het is handig de volgende rekenhulp te gebruiken: -een I is 1 -een V is 5 -een W is tweemaal een V is 10 -een U, vergelijkbaar met een V, is 5 -een L is 50 -een C is 100 -een D is 500
    Bijzonder is ook de andere manier om het jaartal 1994 te ontdekken:
    Het jaartalvers bestaat uit 19 woorden en 94 letters.

    Chronostichon copy 1330x1125 

  • ARNHEM CENTRAAL, door Nel Geerdink Open or Close


    ARNHEM CENTRAAL,
    door Nel Geerdink

    In 1845 arriveerde de eerste trein in Arnhem.
    Al snel ontstond er een uitgebreid spoornet, richting Zutphen, Duitsland en Nijmegen. Met als gevolg dat het eerste station al snel te klein werd.
    In 1856 werd het tweede stationsgebouw geopend, deze is in de 2e wereldoorlog gesneuveld.
    Het naoorlogse station was eind 20e eeuw te klein geworden en weer verrees er een nieuw stationsgebouw.
    Het nieuwste station is een ontwerp van het architectenbureau Van Berkel en Bos (nu UNStudio).
    Niet alleen het station werd vernieuwd, maar het hele gebied werd aangepakt.
    Een gebied om niet alleen als reiziger te betreden, maar om eens door te slenteren en alle architectonische hoogstandjes te bewonderen.
    Loop eens door de stationshal en kijk naar boven, ga de diepte in naar de fietsenkelder en de parkeergarage.
    Neem de roltrap en loop over het kantorenplein en kijk uit over de stad, de perrons en het golvende dak van de stationshal.
    Kijk hoe alles vloeiend in elkaar overloopt en hoe de nieuwe gebouwen rondom ook mooi aansluiten bij het stationsgebouw.

    Arnhem.Centraal copy 1330x887 

     

  • MEI 1945, Door Ton Maanicus Open or Close


    MEI 1945,
    Door Ton Maanicus

    Mei 1945: Het geplunderde en verwoeste Arnhem krijgt hulp van alle kanten.
    Onder leiding van pater Henry de Greve van de organisatie "bond zonder naam" wordt een grote inzamelingsactie gestart en een gigantische hoeveelheid huisraad wordt ingezameld en verdeeld onder de langzaam terugkerende ge‘vacueerde bevolking.
    De gemeenteraad van Amsterdam, onder indruk van de vrijgevigheid van de bevolking, kan niet achterblijven en ziedaar: zij schenken de gemeente Arnhem een lichtmast (lantaarnpaal) met klok.
    Deze lantaarnpaal staat nog steeds in het centrum, echter zonder de originele klok, die is vervangen door een modernere versie.

    HULP 1945: De rooms-katholieke kerken konden niet achterblijven in de door pater Henry de Greve begonnen inzamelingsactie en stuurden een zeer kostbaar monstrans richting Arnhem.
    Deze staat nog altijd in de herstelde Walburgis kerk (of in het depot)


    Koningstraat.Lantaarnpaal.1945 copy 1328x1771

  • BAKKERSTRAAT 17, Door Rob Slepicka Open or Close


    BAKKERSTRAAT 17,
    Door Rob Slepicka

    Huis De Crabbe, modewinkel Caroline Biss.
    Aan de voorzijde een prachtige klassieke gevel met Lodewijk VII-voordeur.
    Daarachter, alleen zichtbaar vanuit de toren van de Eusebiuskerk, vanuit een drone of helicopter: 3 achterhuizen.
    Het bouwen van achterhuizen was een goed gebruik in vorige eeuwen.
    En als je doorloopt naar het laatste huis, dan komt de grote verrassing: een keuken uit de 15e eeuw!
    Met de oude houten kastjes met palmhouten knoppen, porseleinen tegels tot het plafond en een spoelbak van arduinsteen.

    Bakkerstraat 17 copy 1330x1472

  • BELDERBOSHUIS, Door Rob Slepicka Open or Close


    BELDERBOSHUIS,
    Door Rob Slepicka

    De parel van de Art Nouveau in Arnhem: Het Belderboshuis in de bocht van de Zypendaalseweg en de Cronjéstraat.
    Architect Willem Diehl heeft hier in 1905 groot bouwblok gerealiseerd met winkel en meerdere woonhuizen.
    Een fraai geheel, uitgevoerd in luxe materialen.
    Rijk gedecoreerd en een van de mooiste hoekoplossingen van Arnhem.
    Balkons, erkers, troggewelfjes, smeedijzeren balkonhekjes, lamberkijnen, verblendstenen, geglazuurde stenen, natuursteen, sextiel mozaïek, het houdt niet op.
    En omdat de Art Nouveau nou eenmaal graag verrast met A-symmetrie heeft Diehl als een soort Rubik's Cube de verdiepingen onderling verschoven, zodat de verticale symmetrie-assen op elke verdieping ergens anders zitten.
    Op onze Art Nouveau-rondleidingen zullen we het uitleggen!

    Belderboshuis copy 1330x1285

  • HET LUTHERS HOFJE, Door Clémentine Leijdekkers Open or Close


    HET LUTHERS HOFJE,
    Door Clémentine Leijdekkers

    Het boeiende Luthers Hofje ligt in het hart van de eerste arbeiderswijk Klarendal, genoemd naar het dal waar de Claerenbeek destijds door heen stroomde.
    Dit hofje dateert uit 1860 en behoorde tot de eerste projecten voor een betere volkshuisvesting met gezondere leefomstandigheden zoals meer licht, groen en privaten in deze wijk.
    Het is gesticht door de Evangelisch Lutherse kerk, in eerste instantie als bejaardenwoningen.
    Aanvankelijk telde het hofje 22 huisjes, nu zijn het 13 adressen en het is ontworpen door de architect en smid J.M. Traanboer en tekenmeester J.H. Breijer.
    Twintig woningen werden verhuurd en de andere twee deden respectievelijk dienst als bestuursruimte en als portierswoning. Vrouw Potharst was de eerste portier en zij moest zorgen voor een goede gezindelijkheid op het hofje.
    Zoals gebruikelijk bij hofjes kende ook dit hofje een reglement met voorschriften en verboden.
    Zij zag hier op toe dat dit nageleefd werd.
    Er is nog veel meer te zien en te vertellen in en over dit prachtige hofje en de wijk Klarendal.
    Een wandeling van ongeveer anderhalf uur brengt u naar bijzondere plekjes in deze wijk.

    Luthers.Hofje copy 1330x869

  • De SLAG OM ARNHEM door SUSAN HAAG Open or Close

    de SLAG OM ARNHEM

    door Susan Haag

    DeSlag om Arnhemvond plaats tijdens deTweede Wereldoorlog van 17 tot25 september 1944 in en rond de stad Arnhem.
    De slag was onderdeel vanOperatie Market Garden met als doel Duitsland binnen te vallen via Arnhem.
    Parachutisten in Brabant, bij Nijmegen en Arnhem moesten bruggen veroveren. 
    De brug over de  Rijn in Arnhem werd snel aan de noordkant ve roverd door John Frost en zijn bataljon en bijna 4 dagen behouden.
    Naast de vele tegenslagen was de weerstand van de Duitsers veel groter dan verwacht en Frost moest zich overgeven nog voor de grondtroepen arriveerden.
    Operatie Market Garden was mislukt.
    In Arnhem en Oosterbeek sneuvelden 1500 Britse militairen en 453 burgers.
    2400 militairen konden over de Rijn ontsnappen, 6400 werden krijgsgevangen gemaakt.
    Aan Duitse zijde vielen 1100 doden.

    steenstraat

  • SPIJKERKWARTIER ARNHEM: Geheim Tip! Door Anne-Marie Speijers Open or Close


    SPIJKERKWARTIER ARNHEM: Geheim Tip!
    Door Anne-Marie Speijers

    Nadat Arnhem in 1829 toestemming had gekregen om de stadsmuren te slechten, begon in de tweede helft van de 19e eeuw de bouw van het Spijkerkwartier.
    Je vindt er grandioze herenhuizen, maar ook sociale woningbouw in de Rietebeek.
    In het Spijkerkwartier kom je villabewoners en kunstenaars tegen, maar ook vele kamerbewoners en migranten.
    Je ziet het geboortehuis van Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz, maar ook de restanten van de roemruchte jaren 70- 80 van de vorige eeuw toen 240 prostituees en hun ruim 2000 klanten de wijk onveilig maakten.
    Maar.....weinigen kennen de binnentuinen van het Spijkerkwartier.
    Ontstaan op de grond binnen de blokbebouwing waar tot ver na WO2 ambachtelijke bedrijven hebben gestaan.

    Spijkerkwartier copy 1330x886

  • LORENTZ HBS Open or Close


    LORENTZ HBS

    Arnhem is 600 jaar een ommuurde stad als Koning Willem I toestemming geeft de stadswallen begin van de 19e eeuw af te breken. Arnhem breidt zich dan snel uit.
    Zo ontstaat in de 2e helft van de 19e eeuw ten oosten van Arnhem het Spijker- of Boulevardkwartier.
    De wijk ontleent zijn naam aan de beide spijkers die tot ver in de 19e eeuw aan de Molenbeek hebben gestaan.
    Het Dullert Spijker uit 1572 van de familie Dullert en het Gelders Spijker van Adolf van Gelre, nazaat van Hertog Karel van Gelre.
    Een van de mooiste gebouwen in de wijk is de voormalige Lorentz HBS.
    Het gebouw is een mengeling van decoratieve bouwstijl met invloed van Berlage.
    Zie de fraaie decoraties in natuursteen en tropisch djatihout (lateien).
    Om de straat breder te doen lijken, wordt het gebouw ruim acht meter van de rooilijn gebouwd.
    De conci‘rge woning aan de linkerzijde, staat wel aan de rooilijn.
    Sinds 1969 is het geen middelbare school meer.
    Na huisvesting van diverse andere opleidingen en organisaties, zijn recent de klaslokalen verbouwd tot appartementen.

    Hendrik Antoon Lorentz
    De 2e gemeentelijke HBS naar ontwerp van Gerrit Versteeg, gemeente-architect, uit 1905 is genoemd naar Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928).
    Lorentz zat er overigens niet op school. Hij groeit op in de Steenstraat.
    Zijn vader is tuinder maar Lorentz wil niet zijn vader als tuinder opvolgen.
    Hij gaat naar de gloednieuwe HBS op het Willemsplein en hij blijkt een briljante leerling te zijn.
    Zijn HBS-examen legt hij foutloos af. Bij de correctie van de andere examens wordt zijn examen gebruikt als correctiemodel.
    Hij is 16 als hij in Leiden natuurkunde gaat studeren.
    Eind 1875 (22 jaar oud) promoveert hij op zijn proefschrift over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht.
    Drie jaar later wordt hij benoemd als hoogleraar in de theoretische natuurkunde in Leiden.
    Samen met Pieter Zeeman ontvangt hij in 1902 de Nobelprijs voor zijn Electronentheorie.
    Daarmee wordt hij een bekendheid in de hele wereld.
    Hij plaveit de weg voor Albert Einstein en zijn Relativiteitsleer.
    Er wordt beweerd dat zonder Lorentz de relativiteitstheorie van Einstein er nooit geweest zou zijn.
    Ze ontmoeten elkaar in 1911 en raken bevriend.
    Na zijn afscheidscollege in 1912 (59 jaar) blijft hij colleges geven aan de Leidse Universiteit en wetenschappelijk betrokken o.a. bij de aanleg van de Afsluitdijk.
    Hij overlijdt in 1928 en krijgt een uitvaart groter dan uitvaarten in de koninklijke familie. Einstein is een van de sprekers aan het graf van Lorentz en noemt hem "de grootste en edelste van zijn tijdgenoten".

    Maurits Cornelis Escher
    Maurits Cornelis Escher (1898-1972) zit op de Lorentz HBS in Arnhem.
    Het gezin Escher komt in zijn 5e jaar naar Arnhem.
    Escher is goed in tekenen maar hij is geen uitblinker. In 1919 gaat hij naar de School voor Bouwkunde en Sierende Kunsten in Haarlem.
    Wij kennen Escher van zijn gravures die vaak onmogelijke constructies verbeelden, studies van oneindigheid en in elkaar passende meetkundige patronen die geleidelijk in volstrekt verschillende vormen overgaan.
    Pas inde jaren vijftig krijgt hij erkenning als kunstenaar en vanaf 1960 is hij wereldberoemd.
    Het monumentale trappenhuis in de school heeft model gestaan voor een van zijn eerste houtsneden.
    M.C. Escher overlijdt in het Rosa Spier Huis in Laren in 1972.

     

    EinsteinLorentz

  • ARM & RIJK: WILLEMSPLEIN 40: Door Rob Slepicka Open or Close


    ARM & RIJK: Willemsplein 40
    Door Rob Slepicka

    Toen midden 19e eeuw de stadsmuren gesloopt waren, verschenen de Fromberghuizen als een passend decor, om de armoede aan de achterkant te verbergen.
    De reiziger, die De Genoeglijkste van de steden van het oude gewest Gelre bezocht, moest natuurlijk een goede eerste indruk krijgen van de stad! Architect Fromberg vond dit een beter idee, dan een nieuwe muur bouwen.
    De sporen van die armoede, die 100 jaar geleden nog breed aanwezig was, zijn op de meeste plaatsen in Arnhem verdwenen.
    Op Willemsplein nr. 40 kun je nog goed zien, hoe het was. De voorkant toont de prachtige Neo-Classicistische gevel.
    Onderdeel van 7 woonhuizen, later 5. En oorspronkelijk mooi symmetrisch, want daar hield men toen van! Het bouwblok is in 1854 voltooid.
    De achterkant laat zien, hoe twee gezinnen uit de arbeidersklasse moesten leven.
    Twee eenkamer-woningen boven elkaar, oorspronkelijk tegen de stadsmuur aangebouwd.
    De meest elementaire voorzieningen ontbraken.
    En zo waren in Arnhem nog lang ellendige krotten weggemoffeld achter rijen van prachtige herenhuizen.
    Bij grote projecten van nieuwbouw werd het beleid om eerst een krottenwijkje te saneren (Sportfondsenbad, De Lorentz-HBS, enz.)

     

    ArmRijk.def

  • 30 NOVEMBER 1813, door Ton Maanicus Open or Close


    30 NOVEMBER 1813,
    Door Ton Maanicus

    Deze datum is om 2 redenen heel erg belangrijk in de Ned geschiedenis:
    A: De eerste slag om Arnhem tussen de Pruisen en Russen tegen de Fransen
    B: Het bootje, dat aan land kwam bij Scheveningen met aan boord de zoon van de gevluchte landvoogd in 1795.
    C: Deze zoon werd 2 dagen later ingehuldigd als onze eerste koning Willem l in Amsterdam.
    D: Dus het ontstaan van ons koninkrijk in 1813.

    De slag van de Pruisen en Kozakken (Krimtartaren) tegen de Fransen
    De aanvoerder van de Pruisen is Wilhelm ÊBulow von Dennewitz als opperbevelhebber.
    Von Dennewitz krijgt als dank een lijfrente van 1000 dukaten zolang hij leeft .
    Na de slag in Waterloo waar von Bulow ook mee vocht krijgt hij de militaire Willemsorde van onze koning Willem l en tevens worden de 1000 dukaten erfelijk verklaard voor al zijn mannelijke nakomelingen in rechte lijn.
    Tot 1913 komt dit bedrag dus na 100 jaar nog altijd voor op de staats begroting onder nummer 168 V 111 en werd zeker tot 1953 nog uitgekeerd. (nat archief 4 febr. 2013).
    In 2013 is het 200 jarig bestaan van het koninkrijk gevierd. Daarop moeten en mogen de Arnhemmers zeer trots zijn omdat ook op dezelfde datum het bootje aan land kwam in Scheveningen.

    Bülow.wapen

  • DE LANGSTRAAT: door Ton Burgers Open or Close


    DE LANGSTRAAT

    door Ton Burgers

    Arnhems eerste stadsmuur lag daar waar nu de Langstraat is.
    Tijdens de Tachtigjarige oorlog kwam er een nieuwe muur
    dichter bij de Rijn: het Nieuwe Werk.
    Het gebied tussen beide muren – de
    Weerdjes - bleef lang onbebouwd. Daar liep ook de beek.
    De
    Lange Straat was echt lang, hij liep van de Rijnpoort naar de Sabelspoort.
    De Weerdjes waren een ideale plek voor huisjesmelkerij.
    Kleine stukjes grond werden verkocht en rond plaatsjes verrezen dicht op elkaar gebouwde k
    rotten.
    Mensen leefden er als dieren in kelders zonder daglicht.
    Ontlasten moest men zich op gemeenschappelijke secreten die op de beek uitliepen.
    In het Verslag omtrent den toestand der Arbeiderswoningen uit 1871 vroegen de schrijvers zich af, hoe het mogelijk is, dat ‘daar, bij zooveel stank en vuil, nog menschen kunnen wonen’.
    Na de Tweede Wereldoorlog werd hier opruiming gehouden en kwam er een distributiecentrum.
    De parkeerplaats op de Trans
    is daar nog een overblijfsel van.
    Des te verwonderlijker is het hoe nu
    deze Langstraat is vernieuwd en daar prachtige appartementen zijn gebouwd.


    Langstraat