Markt 38/Turfstraat 1

Geschiedenis

Op de locatie, hoek Markt/Turfstraat, waar de twee huizen ‘De Trap’ en ‘De Kelder’ stonden, heeft de gemeente Arnhem in 1745 en 1751 beslag gelegd op de grond. Na de sloop van deze huizen werd tussen 1761 en 1768 het nieuwe Waaggebouw gebouwd door de stadstimmerman Hendrik Viervant in Lodewijk XV-XVI-stijl. De oorspronkelijke timpanen zijn vermoedelijk van de hand van Jacob Otten Husly, die familie van Viervant was.

De Waag is een gebouw in een gemengde barok- en rococostijl. Met dit nieuwe gebouw werd de oude waag vervangen, die in de voormalige kerk van het St. Catharina Gasthuis in de Bakkerstraat was gevestigd.

Verwoesting en restauratie

In de Tweede Wereldoorlog werd De Waag vrijwel geheel verwoest bij de Slag om Arnhem. Alleen het originele weeginstrument ‘de waag’ is bewaard gebleven. De buitenmuren bleven voor een deel bewaard, de gebeeldhouwde frontons gingen verloren, de rest van de gevel met de chique en rijk versierde ingangspartijen overleefden het oorlogsgeweld.

Tussen 1959 en 1961 werd het gebouw geheel gerestaureerd en werd daarna eigendom van de Nederlandse Hervormde Kerkvoogdij. Daarna hielden er de Gelderse afdeling van het CDA en de Stichting Arnhem Promotion er kantoor. Eduard van Kuilenburg maakte de beeldhouwwerken in 1959, één jaar voor zijn dood.

Gebruik en bewoners tot 1921

Tot 1921 was in dit pand de waag gevestigd. Maar het gebouw aan de Markt bestond behalve uit de waagruimte ook uit een woonhuis met een ingang aan de Turfstraat. In 1771 stegen de graanprijzen zo hoog, dat de bovenlokalen als opslagruimten werden gebruikt voor graan.

Andere gebruikers/bewoners

Rond het midden van de 19e eeuw vond het Stedelijk Gymnasium in het gebouw onderdak. Tussen 1880 en 1917 bevond zich op de bovenverdieping de verzameling en inboedel van de in 1887 overleden Alexander VerHuell. In een ander deel van het gebouw zat de garnizoenskleermakerij J.F. Gallé. De Loge Geldersche Broederschap heeft in de bovenzaal samenkomsten gehouden van 1807 – 1819. Vanaf 1921 tot de Tweede Wereldoorlog werd de benedenverdieping gebruikt voor de opslag van marktkramen door de firma Sanders. Tussen 1936 en 1940 had de Burgerwacht het gebouw betrokken om in de bezettingsjaren plaats te maken voor het distributiekantoor.

Naast de grote deur aan de kant van de Turfstraat waren twee deuren die toegang gaven tot bovenverdiepingen, waar pachtster mej. A. van Ruyven en enkele andere kamerbewoners woonden.

Horeca sinds 1996

De gemeente Arnhem verkocht het pand aan particulieren in 1996. Sinds 1998 was hier ‘Het Proeflokaal De Waag’ gevestigd. In 2007 werd exploitant Willem Verwoert opgevolgd door het horeca-echtpaar Ans en Ed Arns. Zij gingen verder onder de naam ‘De Nieuwe Waag’. Deze horecalocatie werd opgevolgd door ‘Gewaagd’ en sinds juni 2017 was café-restaurant ‘De Staat Bar en Keuken’ in het pand gehuisvest. In 2025 is in het gebouw een Jemenitisch restaurant gevestigd.

Beelden De beelden aan weerszijden van het balkonraam boven de ingang aan de Markt verbeelden ‘de Waarheid’ (links met de hand op het hart) en ‘de Gerechtigheid’ (rechts met zwaard en weegschaal). Boven de beelden aan beide zijden is een versiering met een vaas en guirlandes aangebracht. De hoofdingang aan de Markt is in een risaliet uitgebouwd, waardoor de mogelijkheid van realisatie van een balkon is ontstaan. De hoofdingang aan de Turfstraat (die overigens niet wordt gebruikt als zodanig) is eveneens in een risaliet uitgebouwd. Hier is geen balkon.

Fronton/timpaan Op het gebogen fronton aan de Marktzijde zijn een ezel met beladen kar en een man met waag/weegschaal te zien. In het bevindt zich de Arnhemse stadswapen met tweekoppige adelaar. Ook zijn er gereedschappen afgebeeld die bij de graanhandel van destijds gebruikt werden, alsmede attributen die te maken hadden met de vroegere weegfunctie. Aan de Turfstraatzijde is het timpaan in een driehoek uitgevoerd. Hier zijn beeldhouwwerken met afbeeldingen uit de handel te zien.

Hoekpilasters Het gebouw is vierkant in omvang, opgetrokken uit baksteen met natuurstenen sierdelen, hoekpilasters met korinthische zuilen. Twee zuilen bevinden zich ook aan beide zijden van de hoofdingang. Balkon Boven de hoofdingang is een balkon met een smeedijzeren hekwerk.

Ramen Marktgevel Op de begane grond bevind zich aan beide zijden van de hoofdingang een raam. Elk raam is beneden een 12-ruits ingedeeld met erboven een 12-ruits schuifraam. Op de eerste verdieping zijn aan de linker- en rechterkant van het balkon ramen eveneens een 12-ruits indeling beneden en een 8-ruits schuifraam. Op de tweede verdieping zijn drie ramen over de breedte van de voorgevel verdeeld. Deze ramen hebben een 12-ruits indeling. De omlijsting van de ramen is in het midden aan de bovenkant afgewerkt met een sluitsteen.

Ramen Turfstraatgevel Op de begane grond zijn naast de hoofdingang met monumentale deuren aan beide zijden twee ramen met een 9-ruits indeling beneden en een 9-ruits indeling als schuifraam. Op de eerste verdieping zijn over de breedte van de gevel 5 ramen met een 9-ruits indeling beneden en een 6-ruits indeling als schuifraam. Op de tweede verdieping zijn eveneens over de hele breedte 5 ramen met een 9-ruits indeling. De omlijsting van de ramen is in het midden aan de bovenkant afgewerkt met een sluitsteen.

De Waag is een rijksmonument.

Deze aflevering van Verliefd op Arnhem gaat over dit gebouw:
Bij de handelsbalans van Arnhem