Reiniging van het hele lichaam was tot eind negentiende eeuw geen thema. Men waste zich maar mondjesmaat, velen dachten dat je er ziek van kon worden.
Vanaf 1850 kwam de gezondheidsleer opzetten, en de aanhangers daarvan, de hygiënisten, wezen op het belang van reinheid: een schoon lichaam, schone kleren, een schone omgeving met zuiver water, ruimte en frisse lucht. Daarmee moesten hardnekkige ziekten worden voorkomen, vooral in de arbeiders- en volksbuurten waar ze het hevigst woedden.

Maar er waren weinig mogelijkheden: waterleiding en riolering waren er niet, men moest zich behelpen met een teiltje koud water uit de pomp.
En die pomp? In heel veel woningen, zeker die van de mindergestelden, was geen waterpomp aanwezig. Water was voor velen alleen beschikbaar bij de stadspomp, waarvan er rond 1885 een kleine vijftig aanwezig waren verspreid over de hele stad.
Pas toen werd een begin gemaakt met de aanleg van Arnhems waterleiding. In 1895 waren iets meer dan duizend arbeiderswoningen daarop aangesloten. In 1930 was 95% van alle Arnhemse woningen aangesloten op de waterleiding.

In het begin van de vorige eeuw was zo het gebruik van eigen badtoestellen uitzondering, alleen in woningen van de elite; middenstandswoningen, ook de betere, hadden toen beslist nog geen een douche of bad.
Daarmee waren badhuizen een bittere noodzaak om de persoonlijke hygiëne te verbeteren.

In lijn met de ontwikkelingen elders in Europa (met name Engeland en Duitsland) werden er toen ook in Nederland initiatieven genomen om “volksbadhuizen” te stichten. Dat leidde in Arnhem tot de oprichting in 1892 van de Vereeniging Volksbad, die als doel had ‘gelegenheid te verschaffen tot het nemen van baden tegen lagen prijs’.

Arnhem heeft op verschillende plaatsen in de stad badhuizen gehad.

Het eerste badhuis in Arnhem werd gesticht door de Arnhemsche Badvereeniging. Aan het Sint Walburgisplein\\. Het is in gebruik genomen in 1872 en gesloten in 1933.

Een ander vroeg Arnhems badhuis was het joodse badhuis aan de Kerkstraat.
Het is opengesteld in 1885. Het kwam in de plaats van een eerder badhuis op dezelfde plaats, gebouwd in 1855. Het is als ritueel badhuis in gebruik geweest tot de Tweede Wereldoorlog.

Het eerste volksbadhuis werd gesticht aan de West-Peterstraat in Klarendal.
Het werd op 1 oktober 1892 geopend en is tot eind 1978 in gebruik geweest. Het was het laatste badhuis dat in Arnhem de deuren sloot.
Arnhem was behoorlijk vooruitstrevend met dit volksbadhuis, want in 1889 was er in heel Nederland nog maar één!

Pas in 1920 werd in de gemeenteraad een voorstel gedaan om grond aan te kopen en een krediet beschikbaar te stellen voor ‘de stichting van een volksbadhuis’ op Lombok, het badhuis West-Arnhem aan de Nassaustraat 4a.
Dit badhuis is in 1922 in gebruik genomen. Het is tot 1937 als gemeentelijke instelling open geweest, en daarna nog tot begin 1940 voor rekening van de badmeester Ooykaas.

In 1920 begon ook de bouw van woningen op de Geitenkamp, en in de tweede helft van de jaren 1920 startte men ook met bebouwing van de Paasberg. Daarop kwam de Centrale Woningstichting in 1929 met het plan om een volksbadhuis te bouwen aan de Rozendaalseweg, tussen beide wijken in.
Uiteindelijk ging de gemeente hierin mee en werd het badhuis Arnhem-Oost – later Badhuis Arnhem genoemd – gebouwd en in 1932 in gebruik genomen.
In 1973 is het gesloten na een besluit van de gemeente te stoppen met de financiering ervan. Dat hield verband met het intussen sterk afgenomen gebruik van het volksbadhuis.

Na de oorlog werd nog een gemeentelijke badinrichting gevestigd in een pand op het terrein van de gemeentelijke gasfabriek aan de Westervoortsedijk. Dit pand was in 1942 ingericht als dependance van het Gemeenteziekenhuis voor de behandeling van schurft en ontluizing. Het werd bij het bombardement van 22 februari 1944 deels vernield maar na de oorlog herbouwd met zeven douches voor publiek gebruik. Dit badhuis werd gebruikt door bewoners van de Rijnwijk en de Van Verschuerwijk.
Ook dit badhuis is in 1973 gesloten.

Nog uit te werken

Nog uit te werken

Nog uit te werken

In de rubriek “Arnhem voor eeuwig” van de Gelderlander beschrijft Peter Bloemendaal aan de hand van een oude foto het leven in Arnhem in vroeger dagen. Deze aflevering gaat over badhuizen in Arnhem.

• Ton Burgers, Badhuizen in Arnhem, hygiëne voor het volk, arnhems Historisch tijdschrift, jrg. 40 (2020), nr. 1, p. 22-40