Gilde-Encyclopedie

Deze pagina is alleen-lezen. Je kan de broncode bekijken maar niet veranderen. Neem contact op met de beheerder als je denkt dat dit niet klopt.
====== Markt - bebouwing voor WOII ======


De vooroorlogse Markt zag er heel anders uit dan de huidige. Er zijn nog vier gebouwen die herinneren aan de Markt van vroeger: de Sabelspoort, de Waag, de Eusebiuskerk en het Duivelshuis.\\
De vroegere Markt was veel gedifferentieerder van vorm. Na de oorlog werd de westwand iets gedraaid, zodat de Sabelspoort in de hoek kwam te liggen. De grootste veranderingen vind je echter aan de oost- en zuidkant. Bij de Sabelspoort stak het Hotel des Pays Bas sterk naar voren en aan de zuidoostzijde lag de Marktstraat.\\
Aan de oostkant lag het Gouvernement verscholen achter een bomenrij, midden op de Markt van nu. Het huidige Huis der Provincie ligt dus een kwartslag gedraaid ten opzichte van het vroegere Gouvernement.
Naast het gouvernement lag het Hof van Justitie.\\

Voor 1893 lag midden op de Markt nog het oude stadhuis als een los gebouw. Zie onderstaand detail van de Plattegrond van Arnhem, 1821 (afbeelding: [[https://permalink.geldersarchief.nl/D328B48451E14B6DB28F1F7DABFA461D|Gelders Archief]]). Tussen het oude stadhuis, Prinsenhof en Hof van Nassau lag een plein, het Zant genaamd.\\

{{:detail_markt_voor_1893.jpeg?direct&400|}}\\

De oorspronkelijke bebouwing van de Markt is door het oorlogsgeweld vrijwel geheel verdwenen.\\ 
We belichten op deze pagina de meest beeldbepalende panden.

Op onderstaande luchtfoto's uit 1935 is goed te zien hoe de Markt voor de oorlog bebouwd was (foto 1 vanaf Rijnzijde: [[https://beeldbank.nimh.nl/foto-s/detail/45d8a37c-eb18-11df-a391-13966e870614/media/9561e0ba-c55f-94f5-aa06-0e1ebf1ba415|NIMH]], foto 2 vanaf stadszijde:[[http://fotos.serc.nl/uploads/tx_multishop/images/products/normal/arn/arnhem-229.jpeg|SERC]]).\\
{{:luchtfoto_markt_3.jpg?nolink&600|}}\\
Linksboven (westzijde) is nog net een stukje van de Eusebius zichtbaar. De Waag is het 2e pand van boven. 
Middenonder (zuidzijde) zie je de volledig ingebouwde Sabelspoort. Het grote pand dat in het midden van de foto het plein insteekt is Hotel des Pays Bas. 
Helemaal rechts zie je een donker gebouw met torentjes: het Archief. Links daarvan zie je het Gouvernementsgebouw (oostzijde).\\

{{:arnhem_in_1935_genummerd.jpg?nolink&600|}}\\
Nummers in de foto 1: Eusebius / 2: Huis van de Gouverneur, met tennisvelden / 3:  Sabelspoort /4: Hotel des Pays Bas / 5: Archief / 6:Gouvernementsgebouw /7:Paleis van Justitie.\\



===== Westzijde =====
De westzijde van de Markt herbergde naast de Waag en het Huis van de Gouverneur veel horecagelegenheden met klinkende namen zoals Tussen de Waag en het Gouverneurshuis; Duitsche Hof, Zwarte Arend, Hof van Anholt, De Hooizolder en de Zwaan.

==== Waag ====
De huidige Waag staat op de plek van 2 huizen waarop de Magistraat van Arnhem in respectievelijk 1745 en 1751 de hand had weten te leggen: "De Trap" en "De Kelder. 
Zie verder [[de_waag|beschrijving van de Waag]].\\

**Hotel Keizerskroon**\\
Dit hotel van W. Nel ligt naast De Waag, toen Markt 33 (foto [[https://permalink.geldersarchief.nl/AB1A7C1ABA6A437CAE9D9A5DB0FAF9A1|Gelders archief]]).\\ {{:hotel_keizerskroon.jpg?nolink&600|}}\\

**Hotel Toelast** \\
Dit hotel lag direct naast Hotel Keizerskroon. Samen vormden deze hotels een markant onderdeel van de vooroorlogse westelijke gevelwand. Hotel Toelast genoot landelijke bekendheid en stond destijds geregistreerd onder de familie Van de Noort die het in 1894 aankocht. Het was gevestigd in een karakteristiek pand, toen Markt 30 en 31(foto [[https://permalink.geldersarchief.nl/88316A7E610440749FE0020137305000|Gelders archief]]).\\
{{:hotel_toelast.jpg?nolink&600|}}\\

==== Huis Anderlecht, het huis van de gouverneur ====
Huis Anderlecht grensde aan Hotel Toelast. Het kreeg zijn naam pas in de 16e eeuw, maar het bestond al veel langer. Het eerst bekende huis stond er al in 1358. Het was in eigendom van de familie Van Arnhem. Een van de nazaten was Judith van Salland(1541-?) die het huis en de ernaast gelegen "De Rode Leeuw" erfde en samen met haar man, Andries van Anderlecht (1520-1609) ingrijpend verbouwde en uitbreidde.\\
De familie verkocht het inmiddels fors belaste onroerend goed in de periode 1635-1638.\\
Het huis heeft veel verschillende eigenaren gehad die hun eigen smaak aan het pand toevoegden. Wat alle eigenaren gemeen hadden was dat ze vermogend en invloedrijk waren.\\

Dankzij een aantal kunstwerken weten we hoe het pand er in de loop der tijd heeft uitgezien. In 1633 schilderde Herman Breckerveld de Brand in de Eusebiuskerk. Het grote pand links op de voorgrond is Huis Anderlecht.
{{:brand_in_de_eusebius_1633.jpg?600|}}\\

In 1741 maakte Jan de Beyer een aquarel van de markt van Arnhem waarop een behoorlijk verbouwd Huis Anderlecht te zien is (afbeelding [[https://www.rijksmuseum.nl/nl/stories/toen-en-nu/story/markt-te-arnhem|Rijksmuseum]]).\\
{{:huis_anderlecht_1741.png?nolink&600|}}\\
In 1828 kocht de provincie het pand aan, als Ambtswoning voor de Gouverneur (later commissaris van de Koningin). Ook nu werd het pand weer verbouwd: de hoofdingang met hardstenen trap werd van het midden meer naar rechts verplaatst. In 1890 werd het naastgelegen pand van De Rode Leeuw gesloopt ten behoeve van een receptieruimte (naar ontwerp van H.P. Berlage). Vanaf dat moment heette het pand het Gouvernementshuis (foto ca. 1935[[https://permalink.geldersarchief.nl/8564775F62CA4304B1CBA19A05670C96|Gelders Archief]]\\{{:huis_van_de_gouverneur.jpg?nolink&600|}}).\\

Achter het pand lag een grote tuin waarin tennisbanen werden aangelegd. De tuin grensde aan de [[paradijs|voormalige Trompetsteeg]] waar een achteringang voor het personeel van het Gouvernementshuis was. 

==== Overige bebouwing westzijde ====
Vanaf het huis van de Gouverneur was de westzijde bebouwd met winkel-woonpanden en horeca-woonpanden. 
Zie [[https://www.youtube.com/watch?v=2MSHRMeXZik|Arnhem in 3D - de Markt in 1935]] voor een impressie.

===== Zuidzijde =====
De zuidzijde van de Markt werd gedomineerd door de gebouwen waarin de Sabelspoort was ingebouwd, de [[sabelspoort|Sabelspoort]] en - niet zichtbaar op deze foto -Hotel Des Pays Bas (foto [[https://permalink.geldersarchief.nl/110E8970E14C43A8A7FBB898851B8176|Gelders archief]]).\\

{{:zuidzijde_markt_1.jpg?nolink&600|}}\\

**(Grand) Hotel des Pays-Bas (1806-1934)**\\
Dit hotel bevond zich aan de rand van het marktplein, op de hoek richting de Marktstraat. In 1889 werd het fors verbouwd (uitbreiding met 40 kamers) en het woord “Grand” werd toegevoegd. Het hotel was hypermodern,  het had op alle deuren een “nieuwe vinding aangebracht waardoor het dichtslaan van de deuren geen onaangenaam geluid veroorzaakte”. Het was een prominente verschijning in het Arnhemse straatbeeld van voor de oorlog. Het had een casino, balzalen, een lift, een garage en een omnibus voor vervoer naar het station.\\ 
Pays Bas was voor de Arnhemmers wat lastig uit te spreken en werd verbasterd tot 'Pisbak.'\\
In 1934 ging het hotel failliet en in 1944-45 werd het pand verwoest (foto [[https://permalink.geldersarchief.nl/4570B8FE2BCC43FE8F768AF71B1BDAC9|Gelders archief]]).\\ {{:hotel_pays_bas.jpg?nolink&600|}}\\

===== Oostzijde Markt en Marktstraat=====
Aan de oostzijde van de Markt stonden vooral bestuursgebouwen. Ook het Joods bejaardentehuis was hier gevestigd.\\
In de voormalige Markstraat stond het Archief.

==== Archief ====
{{:gelders_archief.jpg?400 |}} Het Rijksarchief Gelderland werd in 1879 gebouwd. 

Het Archief is het hoge pand in het midden, het Gouvernementsgebouw staat links daarvan op deze afbeelding.\\

Tijdens de Slag om Arnhem in 1944 gingen het kantoorgebouw, de bibliotheek en een deel van de toegangen van het Rijksarchief verloren. Het depot en de archieven bleven wel gespaard. \\
Op andere plekken in Arnhem gingen de archieven van de gemeentesecretarie Arnhem (1870-1917), het Gerechtshof en de arrondissementrechtbank verloren. Foto: [[https://permalink.geldersarchief.nl/F0988DE12A6842C08A6F2839C1B2EF54|Gelders archief]].\\

Zie [[gelders_archief|Het Gelders archief]] voor meer informatie over de geschiedenis van het archief.
\\
==== Bestuursgebouwen van Gelre/Gelderland ===

=== Hof van Gelre ===
Het Hof van Gelre werd in 1473 gevestigd in Arnhem. Vanaf 1474 was het gevestigd op de Markt in een pand dat in 1310 gesticht was door Reinald I als residentie voor de graven, hertogen en stadhouders van Gelre. \\
Het Hof was in eerste instantie alleen het hoogste gerechtshof van het hertogdom Gelre. Later werden zijn taken fors uitgebreid en daarmee was ook een groter gebouw nodig. Dat kwam er in 1805. \\
Ga naar de paragraaf 'Hof van Gelre/Stadhoudershof/Prinsenhof' voor een afbeelding en beschrijving van het Hof van Gelre, verderop op deze pagina.

=== Het Gouvernementshuis ===
In 1805 werd een nieuw Gouvernementshuis opgeleverd (foto: [[https://permalink.geldersarchief.nl/B701AA4F18194F2D98F72EE1B41F698E|Gelders archief]]).In 1837 werd dit uitgebreid met een grote nieuwe zaal voor de Statenvergaderingen. De toenmalige stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein ontwierp deze. 

{{:gouvernementshuis_1805.jpg?direct&600|}}

Het Gouvernementshuis werd in 1917/1918 gesloopt wegens instortingsgevaar.

=== Het Gouvernementsgebouw ===
In 1924 opende koningin Wilhelmina een nieuw, statig Gouvernementsgebouw dat in neorenaissance-stijl was gebouwd (foto: [[https://permalink.geldersarchief.nl/3D317B7BEC724C50A0202A6CDE79BBC8|Gelders archief]]).
{{:gouvernementshuis_1924.jpg?direct&600|}}\\

Dit pand raakte zwaar beschadigd in en na de Slag om Arnhem in 1944. 

==== Het eerste stadhuis ====
Het eerste stadhuis lag aan de Markt, tegenover het zuid-kerkhof van de Eusebiuskerk. In 1741 maakte Jan de Beyer een aquarel van de Markt waarop het Stadhuis van Arnhem goed te zien is (afbeelding [[https://www.rijksmuseum.nl/nl/stories/toen-en-nu/story/markt-te-arnhem|Rijksmuseum]]).\\
{{:huis_anderlecht_1741.png?nolink&600|}}\\
Wanneer het stadhuis gebouwd werd, is onbekend. maar het stond er in ieder geval al in 1390. In 1401 kreeg het een verharde vloer met estrikken. In 1477 werd de bouwvallige toren vervangen en kreeg de nieuwe toren een 856 pond wegende klok.\\

Eerst werd er recht gesproken in het stadhuis. In 1433 werd een aparte rechtbank bijgebouwd.\\

{{:cornelis-springer-oude-stadhuis-arnhem-1840.jpg?direct&400  |}} 
Tijdens het bestaan van het pand werden veel voorstellen tot restauratie en verfraaiing gedaan die geen van alle werden uitgevoerd. In 1705 stortte een bouwvallig gedeelte in. De toren werd in 1802 afgebroken. Cornelis Springer legde de staat van het pand rond 1840 vast.

In 1830 verhuisde de gemeente naar het Duivelshuis.\\



==== Eerdere gerechtshoven ====

===Schepenbank===
Schepenbanken waren aanvankelijk //regionale rechtbanken//. Later ontwikkelden ze zich tot politieke organen die vergelijkbaar zijn met wat tegenwoordig een ‘gemeente’ is. Schepenbanken waren de voorlopers van de tegenwoordige colleges van B&W. \\
De Schepenbank van Arnhem zetelde eerst in het stadhuis. In 1433 werd een aparte rechtbank bijgebouwd.\\

===Hof van Gelre/Stadhoudershof/Prinsenhof===
In december 1473 vestigde Karel de Stoute het //hoogste gerechtshof voor het hertogdom Gelre// in Arnhem. Dit Hof van Gelre was eerst gevestigd in het Hof van Batenborch (Zwanenstraat). Vanaf 1474 werd het gevestigd op de Markt in een pand dat in 1310 gesticht was door Reinald I als residentie voor de graven, hertogen en stadhouders van Gelre. \\
Het pand stond ook bekend als Stadhoudershof of Prinsenhof.\\
{{:prinsenhof.jpg?direct&600|}}\\
Bovenstaande prent van Hendrik Spilman en Jan de Beijer (afbeelding[[https://www.collectiegelderland.nl/mmkarnhem/object/fb519edc-51b9-d3ba-8476-b189b907c373|Collectie Gelderland]]) toont het Hof van Gelre. \\
Op de voorgrond is een schandton en een houten stellage weergegeven. Deze werden gebruikt voor het bestraffen van kleine vergrijpen. De veroordeelde moest met de schandton om door de stad lopen waarbij hoon en spot hem ten deel viel. Ongedisciplineerde soldaten en publieke vrouwen werden op de houten stellage met paardenhoofd gezet waarbij hun voeten met stenen werden verzwaard. Zo werden zij de hele dag aan het jennende publiek blootgesteld.

In 1805 werd het Hof van Gelre vervangen door een nieuw Gouvernementshuis, dat in 1917-18 gesloopt werd wegens instortingsgevaar. In 1924 werd een nieuw, statig neorenaissance gebouw geopend.



=== Hof van Nassau ===

Op de hoek Markt/Walburgstraat werd in 1602 het Hof van Nassau gesticht door graaf Lodewijk van Nassau (afbeelding [[https://permalink.geldersarchief.nl/57AC4C0BFE504C04895C08CE57D5732A|Gelders archief]]).\\

{{:hof_van_nassau.jpg?direct&600|}}\\

Dit gebouw had "een grooten ronden ingang, met hardstenen rand, waarop was uitgehouwen de spreuk: //Solem Forti patri est//. "Elke grond is een vaderland voor de dapper mens". Het pand stond op de hoek van de Walburgissteeg en de Markt en reikte tot aan de beek. Zie [[https://www.youtube.com/watch?v=GuOy-fFkO7s&list=PLaHVE04GYpbuCYSKEHLVKLNseoxOh9bsd&index=2|Arnhem in 3D Hof van Nassau ]] voor een impressie. 

Lodewijk Gunther, graaf van Nassau (1575-1604) wilde zich na zijn huwelijk (in 1601) in Arnhem vestigen en liet zijn oog vallen op het Gramaye huis. Het Gramaye huis was eigendom van de Gelderse Staten. Van Nassau verzocht de Staten om hem het pand in koop af te staan.
De Staten namen op 21 oktober 1601 het besluit om hem het huis met al zijn toebehoren als geschenk aan te bieden. Sindsdien heette het 'het Hof van Nassau'.\\
De graaf breidde het hof sterk uit door aangrenzende panden aan te kopen en te vervangen: het Trompettenhuis, het Berkshuizinge en het Crollenhuis. 

In 1604 overleed Lodewijk Gunter, in 1606 stierf ook zijn vrouw.
Het huis werd daarna bewoond door opeenvolgende adellijke families. 

In 1648 kochten de Gelders Staten het Hof van Nassau terug en bestemden het als //Kanselarij van Gelderland// (het bureau waar oorkondes en andere documenten van de Gelderse Staten werden opgesteld, bezegeld en uitgevaardigd).
In 1833 werd het pand vervangen door het Paleis van Justitie.

=== Paleis van Justitie ===
{{:paleis_van_justitie.jpg?nolink&200 |}} Het Paleis van Justitie werd in 1838-1839 gebouwd door Antony Aytinck van Falkenstein.(foto: [[https://www.facebook.com/photo/?fbid=2356275941076058&set=a.452706740216042|Facebook Oud-Arnhem]]).Het pand werd gebouwd op de plek waar eerder het Hof van Nassau stond.

In de bestrating voor het gebouw lagen hardstenen blokken waar de palen voor het schavot in pasten. De terechtstellingen vonden op vrijdag plaats, de donderdag ervoor vond de opbouw plaats.
Kreeg de delinquent een tuchtstraf dan werd hij of zij eerst aan de schandpaal gebonden met een bord op de borst met daarop het vergrijp.

Er waren vele soorten straffen: geld- of materiaalboetes, verbanning, maar ook schandstraffen, lijfstraffen en de doodstraf kwamen voor. Meer lezen: 
[[https://www.canonvannederland.nl/nl/page/141269/straffen-in-de-middeleeuwen]]. \\

{{:nl-ahglda_1570_162.jpg?400|}}\\
Het Paleis van Justitie werd tijdens de oorlog verwoest (afbeelding [[https://permalink.geldersarchief.nl/280997D640144FA5B70E1DA6534BCC80|Gelders archief]]).\\







==== Beth Mikloth Lezikno ====
In 1898 kocht het College van regenten en regentessen van het Joods bejaardentehuis een pand naast het Paleis van Justitie, op de toenmalige Markt 5 (nu ter hoogte van Prinsenhof). In 1900 werd dit pand onder de naam Beth Mikloth Lezikno officieel geopend door burgemeester E.C. baron Sweerts de Landa Wijborgh.\\

Op Markt 5 kon men veertig mannen en vrouwen huisvesten. Veel privacy hadden de bewoners niet want het aantal éénpersoons kamers was zeer klein. Wel was de verplichte uniforme kleding afgeschaft. De meeste mensen moesten in slaapzaaltjes slapen, waarbij mannen en vrouwen werden gescheiden. Ook echtparen werden gescheiden in het huis op Markt 5.\\
In 1927 kwam er een vleugel bij in de Hofstraat met tien kamers. Bovendien kwam er een lift, uiterst modern in die dagen. 

Tot aan de Duitse inval fungeerde Beth Mikloth Leziko ook als toevluchtsoord voor joden uit Duitsland.\\
Bij een razzia in 1942 werden alle 60 aanwezige bewoners en joodse personeelsleden gedeporteerd naar [[https://www.kampwesterbork.nl/?timeline=1| doorgangskamp Westerbork]]. Niemand kwam terug.

Het pand is tijdens de oorlog verwoest.

Meer informatie: [[beth_mikloth_lezikno|Beth Mikloth Lezikno - Joods bejaardentehuis]]
Gilde-Encyclopedie

Gebruikershulpmiddelen

Site-hulpmiddelen

Paginahulpmiddelen
