Verschillen

Dit geeft de verschillen weer tussen de geselecteerde revisie en de huidige revisie van de pagina.

--- waag [2014/02/11 12:04]
jos aangemaakt
+++ waag [2026/08/10 11:33] (huidige)
redacteur
@@ Regel 1: / Regel 1: @@
-===DE WAAG===
+====== De Waag ======
+Markt 38/Turfstraat 1 {{ :400px-stadswaag_8352.jpg?200|}}
+===== Algemeen =====
+//Geschiedenis//\\
+Op de locatie, hoek Markt/Turfstraat, waar de twee huizen ‘De Trap’ en ‘De Kelder’ stonden, heeft de gemeente Arnhem in 1745 en 1751 beslag gelegd. Na de sloop van deze huizen werd tussen 1761 en 1768 het nieuwe Waaggebouw gebouwd door de stadstimmerman Hendrik Viervant in Lodewijk XV-XVI-stijl. De oorspronkelijke [[lexicon|timpanen]] zijn vermoedelijk van de hand van Jacob Otten Husly, die familie van Viervant was. Van deze timpanen is niets meer te zien.
+De Waag is een gebouw in een gemengde barok- en rococostijl. Met dit nieuwe gebouw werd de oude waag vervangen, die in de voormalige kerk van het St. Catharina Gasthuis in de Bakkerstraat was gevestigd.
+//Verwoesting en restauratie//\\
+In de Tweede Wereldoorlog werd De Waag vrijwel geheel verwoest bij de Slag om Arnhem. Alleen het originele weeginstrument ‘de waag’ is bewaard gebleven. Het hangt nog steeds in het pand.
+De buitenmuren bleven voor een deel bewaard, de gebeeldhouwde [[lexicon|frontons]] gingen verloren, de rest van de gevel met de chique en rijk versierde ingangspartijen overleefden het oorlogsgeweld (foto Marktzijde [[https://permalink.geldersarchief.nl/9E55D18E5871472DB3E183B691513A7E|Gelders archief]]; foto Turfstraatzijde [[https://permalink.geldersarchief.nl/75A5EFDC61E34143B7A72EECCB86B7C6|Gelders archief]]).\\
+{{:waag_verwoest.jpg?nolink&400|}}
+{{:waag_verwoest_turfstraat.jpg?nolink&400|}}\\
+Tussen 1959 en 1961 werd het gebouw geheel gerestaureerd en werd daarna eigendom van de Nederlandse Hervormde Kerkvoogdij. Daarna hielden er de Gelderse afdeling van het CDA en de Stichting Arnhem Promotion er kantoor.
+Eduard van Kuilenburg maakte de nieuwe frontons in 1959, één jaar voor zijn dood.
+//Gebruik en bewoners tot 1921//\\
+Tot 1921 was in dit pand de waag gevestigd. Maar het gebouw aan de Markt bestond behalve uit de waagruimte ook uit een woonhuis met een ingang aan de Turfstraat. In 1771 stegen de graanprijzen zo sterk, dat de bovenlokalen als opslagruimten werden gebruikt voor graan.
+//Andere gebruikers/bewoners//\\
+Rond het midden van de 19e eeuw vond het Stedelijk Gymnasium in het gebouw onderdak.
+Tussen 1880 en 1917 bevond zich op de bovenverdieping de verzameling en inboedel van de in 1887 overleden Alexander VerHuell. In een ander deel van het gebouw zat de garnizoenskleermakerij J.F. Gallé.
+De Loge Geldersche Broederschap heeft in de bovenzaal samenkomsten gehouden van 1807 – 1819.
+Vanaf 1921 tot de Tweede Wereldoorlog werd de benedenverdieping gebruikt voor de opslag van marktkramen door de firma Sanders.
+Tussen 1936 en 1940 had de Burgerwacht het gebouw betrokken om in de bezettingsjaren plaats te maken voor het distributiekantoor.
+Naast de grote deur aan de kant van de Turfstraat waren twee deuren die toegang gaven tot bovenverdiepingen, waar pachtster mej. A. van Ruyven en enkele andere kamerbewoners woonden.
+//Horeca sinds 1996//\\
+De gemeente Arnhem verkocht het pand aan particulieren in 1996. Sinds 1998 was hier ‘Het Proeflokaal De Waag’ gevestigd. In 2007 werd exploitant Willem Verwoert opgevolgd door het horeca-echtpaar Ans en Ed Arns. Zij gingen verder onder de naam ‘De Nieuwe Waag’. Deze horecalocatie werd opgevolgd door ‘Gewaagd’ en sinds juni 2017 was café-restaurant ‘De Staat Bar en Keuken’ in het pand gehuisvest. In 2025 is in het gebouw een Jemenitisch restaurant gevestigd.
+===== Wat is er te zien? =====
+//**Beelden**//
+De beelden aan weerszijden van het balkonraam boven de ingang aan de Markt verbeelden ‘de Waarheid’ (links met de hand op het hart) en ‘de Gerechtigheid’ (rechts met zwaard en weegschaal). Boven de beelden aan beide zijden is een versiering met een vaas en guirlandes aangebracht.
+De hoofdingang aan de Markt is in een risaliet uitgebouwd, waardoor de mogelijkheid van realisatie van een balkon is ontstaan.
+De hoofdingang aan de Turfstraat (die overigens niet wordt gebruikt als zodanig) is eveneens in een risaliet uitgebouwd. Hier is geen balkon.
+//**Fronton/timpaan**//
+Op het gebogen fronton aan de Marktzijde zijn een ezel met beladen kar en een man met waag/weegschaal te zien. In het bevindt zich de Arnhemse stadswapen met tweekoppige adelaar. Ook zijn er gereedschappen afgebeeld die bij de graanhandel van destijds gebruikt werden, alsmede attributen die te maken hadden met de vroegere weegfunctie.
+Aan de Turfstraatzijde is het timpaan in een driehoek uitgevoerd. Hier zijn beeldhouwwerken met afbeeldingen uit de handel te zien.
+Beide timpanen zijn van Eduard van Kuilenburg.
+//**Hoekpilasters**//
+Het gebouw is vierkant in omvang, opgetrokken uit baksteen met natuurstenen sierdelen, hoekpilasters met korinthische zuilen. Twee zuilen bevinden zich ook aan beide zijden van de hoofdingang.
+//**Balkon**//
+Boven de hoofdingang is een balkon met een smeedijzeren hekwerk.
+//**Ramen Marktgevel**//
+Op de begane grond bevindt zich aan beide zijden van de hoofdingang een raam. Elk raam is beneden een 12-ruits ingedeeld met erboven een 12-ruits schuifraam.
+Op de eerste verdieping zijn aan de linker- en rechterkant van het balkon ramen eveneens een 12-ruits indeling beneden en een 8-ruits schuifraam.
+Op de tweede verdieping zijn drie ramen over de breedte van de voorgevel verdeeld. Deze ramen hebben een 12-ruits indeling.
+De omlijsting van de ramen is in het midden aan de bovenkant afgewerkt met een sluitsteen.
+//**Ramen Turfstraatgevel**//
+Op de begane grond zijn naast de hoofdingang met monumentale deuren aan beide zijden twee ramen met een 9-ruits indeling beneden en een 9-ruits indeling als schuifraam.
+Op de eerste verdieping zijn over de breedte van de gevel 5 ramen met een 9-ruits indeling beneden en een 6-ruits indeling als schuifraam.
+Op de tweede verdieping zijn eveneens over de hele breedte 5 ramen met een 9-ruits indeling.
+De omlijsting van de ramen is in het midden aan de bovenkant afgewerkt met een sluitsteen.
+===== Goed om te weten =====
+**Wegen en belasting innen in de Waag**\\
+Middeleeuwse steden die marktrecht hadden, hadden ook een stadswaag. Daar werden handelsgoederen gewogen en er werd accijns (belasting) geïnd over verhandelde goederen. Plaatsen die geen marktrecht hadden, hadden ook geen weegrecht.
+In de middeleeuwen waren de openbare weegschalen vaak ondergebracht in een multifunctioneel gebouw, waarbij de waag zich op de begane grond bevond en de bovenverdiepingen een andere functie hadden. Later kwamen er ook speciale waaggebouwen. Het oudste waaggebouw van Nederland dat als zodanig werd gebouwd staat in Deventer en stamt uit 1528.
+**Accijnzen** werden geheven op goederen als bier, wijn, graan, vis, vlees en zout, dat in die tijd als conserveringsmiddel werd gebruikt. En op de brandstoffen uit die tijd: turf en kolen. Alle goederen die van buiten de stad werden aangevoerd moesten eerst bij de waag gemeten, geteld of gewogen worden. De waagmeester berekende en inde vervolgens de belasting.
+De **weegfunctie** was belangrijk omdat er tot de 19e eeuw regionale verschillen waren in maten en gewichten én omdat de stadswaag de garantie gaf van betrouwbare gewichtsbepaling. De waag was een belangrijk stedelijk instituut en zowel de //ijkmeester// als de //waagmeester// werd door het stadsbestuur beëdigd. De ijkmeester controleerde de gewichts- en inhoudsmaten, de waagmeester was zag toe op het wegen, de inning van het verschuldigde waaggeld en de afgifte van weegbrieven.
+Een deel van de belastinginkomsten van de steden moest worden afgedragen aan hogere heersers (graven en hertogen). Het geld dat de stad overhield werd gebruikt voor de stad zelf. Denk bijvoorbeeld aan de bouw van stadsmuren of het inhuren van poortwachters en nachtwakers.
+Het belang van de weegfunctie verdween toen in 1816 het metrieke stelsel werd ingevoerd en maten en gewichten gestandaardiseerd werden. Eerder was de inning van accijns al vervallen omdat in 1806 in Nederland een nationaal belastingstelsel was ingevoerd. Vanaf dat moment gingen de belastingopbrengsten niet meer naar de stad maar naar de staat.
+Meer lezen: [[meten_en_wegen|Meten en wegen in de middeleeuwen]].
+**Inflatie in Arnhem: extra korenopslag in de Waag**\\
+Rond 1770 stegen de prijzen van de dagelijkse levensbehoeften onevenredig hoog. De algemene bevolkingsgroei in heel Europa was daar vooral de oorzaak van. De groeiende bevolking deed de vraag naar graan stijgen en op de arbeidsmarkt kon niet iedereen meer werk vinden. Geen werk, geen inkomsten, geen gelegenheid om duurder brood te kopen.
+De prijzen van tarwe (voor de gegoede burgerij) en rogge (grondstof voor het brood voor de ‘gewone’ Arnhemmer en de armen) stegen gigantisch. Bovendien wachtten veel graanhandelaren met de verkoop van het geoogste graan in de hoop dat de prijzen nog verder zouden stijgen.
+De graanpakhuizen lagen vol, maar de flink deel van de bevolking leed honger. Op woensdag 27 november 1771 werd de situatie het Arnhemse stadsbestuur teveel. Via graanhandelaren in Amsterdam werd zo’n 80.000 kilo rogge uit Estland gekocht (‘veertig last Revalsche rog ad 190 goudgulden’; Reval was de achttiende-eeuwse naam voor de Estse hoofdstad Talinn). Die rogge werd opgeslagen op de bovenverdiepingen en zolder van de zojuist gebouwde stadswaag op de Markt.
+===== Rijksmonument =====
+De Waag is een [[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/8352|rijksmonument]].
+===== Meer lezen =====
+=== Verliefd op Arnhem ===
+Deze aflevering van Verliefd op Arnhem gaat over dit gebouw: \\
+{{ :dg_voa_dl_2_blz_25_waag.pdf |Bij de handelsbalans van Arnhem}}
-De stadswaag is in 1762-1768 gebouwd door de bouwmeester Hendrik Viervant (1718-1775, stadstimmerman) op de hoek van de Markt en de Turfstraat. Het is opgetrokken in Lodewijk XV-stijl, maar vertoont ook classicistische elementen. Het venster boven de ingang wordt geflankeerd door twee beelden, die de “Gerechtigheid”(rechts) en de “ Echtheid”(links) symboliseren. De huidige ronde en driehoekige frontons zijn na de oorlog ontworpen en gehouwen door Eduard van Kuilenburg (1920-1960). In de afbeelding zijn ondermeer het wapen van Arnhem en diverse attributen te zien, die te maken hebben met handel en de vroegere weegfunctie van het gebouw.
-Het gebouw heeft de functie van stadswaag nog tot 1921 vervuld. Daarnaast heeft het ook vele andere functies gehad, zoals graanmagazijn (1771), gemeentelijke oudheidskamer als voorloper van het gemeentemuseum (1917) en gedurende de oorlog, als distributiekantoor.
-In September 1944 is het, behoudens de buitenmuren volledig verwoest. Na aarzelingen over een restauratie is het gebouw pas  tussen 1958 en 1960 zoveel mogelijk in de oude stijl herbouwd. In het gebouw is nu een Grand Café gevestigd

Gilde-Encyclopedie

Gebruikershulpmiddelen

Site-hulpmiddelen

Verschillen

Paginahulpmiddelen